Vi rút hợp bào hô hấp (RSV) gây viêm phổi ở trẻ em thực trạng và giải pháp phòng ngừa

Vi rút hợp bào hô hấp (Respiratory Syncytial Virus – RSV) là một loại vi rút RNA thuộc họ Pneumoviridae cùng với Human metapneumovirus (hMPV) ở người và là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm trùng hô hấp cấp tính, đặc biệt viêm phổi, viêm tiểu phế quản ở trẻ dưới 5 tuổi. Trẻ sơ sinh, nhất là trẻ dưới 6 tháng tuổi có nguy cơ mắc bệnh nặng do RSV.

1. Quá trình lây truyền:

RSV lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp, thông qua các giọt bắn khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc trực tiếp với người bị nhiễm vi rút. Hầu hết trẻ sơ sinh đều bị nhiễm RSV trước sinh nhật thứ hai. Trẻ lớn và người lớn thường bị tái nhiễm RSV, nhưng thường bệnh nhẹ, trừ người cao tuổi và những người có bệnh nền nghiêm trọng có thể bị bệnh nặng và thậm chí tử vong[1].

2. Triệu chứng:

Các triệu chứng đầu tiên của RSV thường xuất hiện vào khoảng ngày thứ 4–7 sau khi tiếp xúc với vi-rút với các triệu chứng của bệnh đường hô hấp trên như: sổ mũi, đau rát họng, đau đầu, mệt mỏi, sốt thường xảy ra ở trẻ em sau khi nhiễm RSV nhưng một số trẻ nhỏ có thể không bị sốt. Nếu không điều trị kịp thời các dấu hiệu và triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp dưới xảy ra như: ho, hụt hơi, thở nhanh, co thắt phế quản, thở khò khè, thiếu oxy, suy hô hấp, viêm phổi nặng có thể dẫn đến tử vong.

Nhiễm RSV trong giai đoạn đầu đời có thể để lại hậu quả hô hấp lâu dài, bao gồm nhập viện do bệnh hô hấp nhiều lần trong thời kỳ sơ sinh, thở khò khè hoặc hen suyễn tái phát, suy giảm chức năng hô hấp, phổi sau sinh [1].

3. Thực trạng bệnh RSV ở trẻ em

Gánh nặng toàn cầu: Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), RSV là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ do nhiễm trùng đường hô hấp dưới [1]. Ước tính mỗi năm có hơn 33 triệu ca nhiễm RSV ở trẻ dưới 5 tuổi, với khoảng 3,6 triệu ca nhập viện và khoảng 101.000 ca tử vong chủ yếu xảy ra ở trẻ dưới 6 tháng tuổi do các biến chứng nặng như viêm phổi hoặc suy hô hấp [2]. Hơn 97% số ca tử vong xảy ra ở các quốc gia nơi có hạn chế tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế hỗ trợ, thu nhập thấp và trung bình.

Tại Việt Nam: Theo báo cáo của Bộ Y tế và Viện Pasteur TP. Hồ Chí Minh, khoảng 70% trẻ nhiễm RSV trong năm đầu đời và hầu hết trẻ đã nhiễm RSV trước 2 tuổi. RSV lưu hành quanh năm và bùng phát mạnh vào mùa mưa (tháng 8–11) gây quá tải các khoa hô hấp và hồi sức nhi tại nhiều bệnh viện lớn. Trẻ có nguy cơ cao như sinh non, nhẹ cân, trẻ mắc bệnh tim bẩm sinh, bệnh phổi mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch, trẻ sống trong môi trường đông đúc, ô nhiễm không khí, trẻ dưới 2 tuổi chiếm phần lớn số ca nhập viện vì viêm phổi, viêm tiểu phế quản và các ca tử vong do RSV.

Nghiên cứu tại các bệnh viện cho thấy RSV chiếm 51-78% các trường hợp nhập viện, phần lớn trẻ dưới 12 tháng tuổi. Hơn 70% trẻ nhập viện do RSV là trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh, không chỉ ở nhóm sinh non hay có bệnh nền. Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận hơn 80% trẻ nhiễm RSV cần chăm sóc y tế như nhập viện và thăm khám ngoại trú là trẻ dưới 18 tháng. Nghiên cứu tại Khoa Hô hấp, Bệnh viện Nhi đồng 1 (Thành phố Hồ Chí Minh) cũng cho thấy 31,9% trẻ viêm phổi nặng nhập viện dương tính với RSV [6].

4. Tác động kinh tế – xã hội

RSV gây ra gánh nặng đáng kể cho hệ thống y tế: chi phí điều trị cao, kéo dài thời gian nằm viện, và tăng nguy cơ biến chứng lâu dài như hen phế quản, rối loạn chức năng hô hấp mạn tính. Ngoài ra, bệnh làm gián đoạn công việc của phụ huynh và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của gia đình.

Không có phương pháp điều trị đặc hiệu cho RSV, việc điều trị bệnh RSV nặng bao gồm chăm sóc hỗ trợ, chẳng hạn như hút dịch tiết mũi, truyền dịch tĩnh mạch để bù nước và quan trọng nhất là bổ sung oxy để hỗ trợ hô hấp.

Hiện nay có một số sản phẩm tiêm chủng giúp phòng ngừa triệu chứng RSV nặng ở trẻ sơ sinh và người cao tuổi.

5. Giải pháp phòng ngừa RSV

5.1. Biện pháp không đặc hiệu

Giữ vệ sinh cá nhân: Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.

Che miệng khi ho/hắt hơi và tránh tiếp xúc gần với người có triệu chứng hô hấp.

Vệ sinh môi trường: Lau rửa đồ chơi, bề mặt, vật dụng của trẻ thường xuyên.

Giảm phơi nhiễm: Tránh cho trẻ đến nơi đông người trong mùa dịch, đảm bảo phòng ở thoáng mát.

Tăng cường dinh dưỡng và nuôi con bằng sữa mẹ, giúp nâng cao miễn dịch tự nhiên.

5.2. Biện pháp đặc hiệu – Vắc xin và kháng thể đơn dòng

Vắc xin phòng bệnh vi rút RSV: Gần đây, nhiều quốc gia đã phê duyệt vắc xin Abrysvo (Pfizer) và Arexvy (GSK), giúp phòng RSV cho người lớn tuổi và phụ nữ mang thai, từ đó truyền miễn dịch thụ động sang trẻ sơ sinh [4].

Kháng thể đơn dòng: Dùng dự phòng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có nguy cơ cao, tác dụng bảo vệ chống lại nhiễm trùng đường hô hấp dưới nặng và có thể làm giảm đáng kể tỷ lệ nhập viện do RSV [5].

Để bảo vệ trẻ sơ sinh do vi rút RSV gây ra, hiện nay Bộ Y tế đã cho triển khai tiêm ngừa vắc xin Abrysvo cho phụ nữ mang thai và tiêm phòng cho người trên 60 tuổi, nhằm giảm tỷ lệ mắc và tử vong do RSV trong giai đoạn 2025–2030.

6. Kết luận

RSV là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi nặng ở trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 2 tuổi. Việc tăng cường các biện pháp y tế dự phòng, nâng cao nhận thức cộng đồng và triển khai sớm các chương trình tiêm chủng RSV là chiến lược quan trọng để giảm gánh nặng bệnh tật trong cộng đồng, góp phần bảo vệ sức khỏe trẻ em Việt Nam.